یکی از نظرات عجیب و غریب مرحوم «حسن حسن‌زاده آملی» که بی‌واسطه از زبان خودش شنیدم این بود که، یکی از دلایل تنگی رزق و روزی در ایران، سوزاندن و بی‌احترامی گسترده به «پرچم آمریکا» و «اسرائیل» در سراسر کشور است.
او به‌شدت معتقد بود که در این دو پرچم، علائم «علوم غریبه» درج شده‌است، و سوزاندن آن‌ها عواقب بدتری هم می‌تواند داشته باشد!
یک‌بار گفت که: اگر فقیه اعلم فقه و اصول، و مرجع تقلید مورد اتفاق شیعیان بود، سوزاندن این دو پرچم را حرام اعلام می‌کرد.
او همچنین به‌شدت مخالف شعار «مرگ بر اسرائیل» بود. البته نه به دلایل مبتنی بر قواعد سیاسی مدرن، بلکه به این دلیل که کلمه اسرائیل، در واقع کنیه حضرت «یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم» است.
تعجب می‌کرد که چرا فقها این شعار را حرام اعلام نمی‌کنند! می‌گفت که چرا باید در یک شعاری که هدفش ابراز نفرت و لعن است، نام یک پیامبر الهی باشد؟!
ظاهراً این مطالب را به چند تن از فرماندهان سپاه هم گفته بود. ولی آن‌ها جدی نگرفته بودند.
اعتقاد عجیب دیگری هم که داشت این بود که، نیروهای غیبی و
علوم غریبه نقشی اساسی در قدرت آمریکا و اسرائیل و چند کشور دیگر دارند! به‌ویژه در مورد اسرائیل تأکید داشت که نیروهای امنیتی آن با تکیه بر علوم غریبه کار می‌کنند.
برخی از شاگردان او که در سپاه نفوذ کرده‌اند، یک بخشی در حوزه علوم غریبه در سپاه تشکیل داده‌اند، که ظاهراً دکان پررونقی هم شده و حسابی لفت‌ولیس می‌کنند.
در همین‌رابطه: حاج‌آقا ذوالنور
اما عجیب‌ترین بخش فکرش، پای‌بندی به قواعد نجوم قدیم بود، خیلی‌ها این را نمی‌دانند که حسن‌زاده آملی، در قرن ۲۰ و ۲۱ هنوز هم به نجوم «بطلمیوسی» معتقد بود! و به‌شدت نسبت به نجوم مابعد کپلر و کوپرنیک و گالیله بدبین بود.
در ریاضیات هم به‌روش قدما وفادار بود. از ریاضیات دوران قدیم به ویژه هندسه یونان باستان و جبر و حساب خوارزمی، چیزهایی می‌دانست، اما هرگز طبق ادعای برخی هوادارانش «ریاضی‌دان»! نبود.
مثلاً در مورد او گفته می‌شود که بسیاری از مسایل سخت هندسه را به‌راحتی حل می‌کرد! درحالی‌که من شخصاً شاهد بودم که این سخن چرند محض بود، و دانش هندسی او در بهترین حالت در حد یک دیپلم ریاضی نظام قدیم بود.
در شرح قضایای هندسی ساده و ارائه برهان برای حل آن‌ها از عبارات قدیمی و بعضاً بامزه استفاده می‌کرد.
حسن‌زاده آملی، گرچه در عرفان عملی توفیق چندانی نیافت، و عارف در معنای واقعی کلمه نشد، اما انصافاً در شناخت نص و سنت عرفان اسلامی، و برخی متون «فلسفه اسلامی» از جمله آثار فارابی، ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا یک استاد درجه یک بود.
در عین حال در بینش سیاسی به‌شدت تعطیل بود. بعضاً در حالات عرفانی، شطحیاتی در حوزه سیاست و اجتماع و مسایل بین‌المللی می‌گفت که به طنز و بعضاً به هذیان پهلو می‌زد.
اینکه اگر اراده کنم می‌توانم فلان حکومت را سرنگون کنم! اوایل انقلاب تحت تأثیر استادش مرحوم محمدحسین طباطبایی (صاحب تفسیرالمیزان) با انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی موافق نبود.
اما بعدها، حلقه مازندرانی‌های جمهوری اسلامی، او را به سمت حمایت از جمهوری اسلامی سوق دادند، البته چند نقل‌قول اغراق‌آمیز درباره خامنه‌ای از او نقل شده‌است، که پایه و اساس چندانی ندارند.
در یک برهه‌ای از عمرم که فاجعه بزرگی را تجربه کردم، به عرفان روی آوردم. با کمک یک دوست مازندرانی، حدود ۲ سال در آن خطه ساکن شدم و مرتب به منزل مرحوم حسن‌زاده آملی در روستای ایرا از توابع آمل می‌رفتم و در جلسات محدود شرح فصوص‌الحکم ابن‌عربی ایشان شرکت می‌کردم.
کتاب‌خانه شخصی او در قم و ایرا، گنجینه بی‌نظیری از نسخ خطی و منابع کم‌یاب و نایاب است که امیدوارم حفظ شود.
©️ فیس‌بوک محمد محبی
پی‌نوشت:
«هندسه بطلمیوسی» و نجوم قدیم، تا قبل از «کپلر» و «کپرنیک» و گالیله بالاترین اعتبار را داشت و واقعی شمرده می‌شد.
با جسارتی که گالیله به‌خرج داد و واقعیات بر اساس این علوم را زیر سئوال برد، تَرَک عمیقی در باور علمی به آن‌ها ایجاد و این ترک با اقبال عمومی جهانی به نظریه تکاملی «داروین» به گسستی عمیق و تقسیم علوم تجربی به قبل از گالیله و بعد از آن شد.
حتی این تعریف در مقدمه کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» مرحوم طباطبایی که به قلم مرتضی مطهری نوشته‌شده، مورد اشاره و تایید قرار گرفته و اعلام شده که «تفاسیر» از این به بعد مبتنی بر علوم تجربی جدید نوشته خواهد شد و علوم تجربی قدیم فاقد اعتبار است.
با این همه مرحوم حسن‌زاده آملی به همان اشتباهات قدیم ابرام داشته و سوگ‌وارانه او را «علامه» هم می‌نامیده‌اند.
محمدرضا حکیمی، فقیه و قرآن‌پژوه خراسانی ۳۱ مرداد ۱۴۰۰ درگذشت. دایرةالمعارف قرآنی ـ حدیثی الحیاة، مهم‌ترین اثرش درواقع کار مشترک او با دو برادرش یعنی شیخ علی و شیخ محمد حکیمی است.
تا آن‌جا که اطلاع دارم، زحمت اصلی این مجموعه به دوش مرحوم شیخ علی حکیمی بود که همین یک ماه پیش از دنیا رفت، در قرآن‌پژوهی، و شناخت تفاسیر شیعه سنی، و شناخت احادیث از برادر نام‌دارش باسوادتر بود.
در میان اظهارنظرها بعد از فوت محمدرضا حکیمی، کم‌تر کسی به ریشه‌های فکری جریانی که وی آن‌را نمایندگی می‌کرد پرداخت. اکثر اظهارنظرها حول محور، عدالت‌خواهی و ساده‌زیستی او بود.
جنس عدالت‌خواهی او از جنس یک فکر پوسیده و قدیمی بود که در زمان کنونی موضوعیت چندانی ندارد. ساده‌زیستی‌اش هم یک انتخاب شخصی بود که حامل هیچ فضیلت و رذیلتی هم نبود.
حکیمی در مقاله‌ای با عنوان «مکتب تفکیک» در زمستان ۱۳۷۱ مجله کیهان فرهنگی، رئوس فکری این حریان را تشریح کرد. سال ۱۳۷۵ هم آن مقاله را با اضافاتی به‌عنوان یک کتاب منتشر کرد.
منظور از تفکیک در این جریان، تفکیک بین الهیات و معرفت دینی از فلسفه و عرفان است، بزرگان این جریان بر این اعتقاد بوده و هستند که عقل فلسفی که برگرفته از منطق ارسطویی یونانی و خرد مزدایی ایرانی است، و تصوف و عرفان مصطلح که برگرفته از میراث افلاطون و فلوطین یونانی، افکار هندی و اندکی حکمت خسروانی ایران باستان است، باعث انحراف در الهیات اسلامی و معارف اهل‌بیت شده و می‌شود.
مهم‌ترین تریبون این جریان در ایران امروز، مجله سمات است. مهدی نصیری مدیر سابق روزنامه کیهان که سابقه کار اطلاعاتی در جمهوری اسلامی دارد، چند سالی است که در این مجله مقالات مناقشه‌برانگیز می‌نویسد.[می‌نوشت]
چند سال پیش هم در یک مناظره جنجالی و کم‌سابقه با محسن غرویان در شبکه چهار سیمای جمهوری اسلامی، به‌طور صریح ابن‌عربی و ملاصدرا را تکفیر کرد و به مرز تکفیر تلویحی خمینی هم نزدیک شد!
حتی غرویان به‌طور صریح به او گفت که، «با این حرف‌های شما لابد امام خمینی هم کافر بوده است»!
هم‌اکنون آیت‌الله جعفر سیدان در حوزه علمیه مشهد از مطرح‌ترین افراد این جریان است. گفته می‌شود که شیخ حسین انصاریان خطیب و روضه‌خوان مشهور هم به این جریان وابسته است.
بسیاری به‌غلط ریشه فکری این جریان را در اندیشه‌های استاد محبوب و مراد حکیمی یعنی مرحوم شبخ مجتبی قزوینی و نهایتاً میرزا مهدی اصفهانی می‌دانند. درحالی‌که این جریان، یک جریان ۱۲۵۰ ساله در تاریخ تشیع است.
جبهه‌گیری علیه فلسفه و عرفان در تاریخ اسلام از همان اوایل شروع شد. حتی در دنیای تشیع زودتر از دنیای اهل سنت شروع شد، در اواخر دوران حکومت اموی و اوایل حکومت عباسی، ترجمه متون فلسفه و منطق یونانی آغاز شد. همچنین مسلمانان با میراث فکری ایرانیان آشنا شدند، این متون تأثیرات زیادی بر افکار مسلمانان می‌گذاشت.
اواخر قرن دوم هجری، هشام‌بن‌حکم و هشام‌بن‌سالم‌جوالیقی‌جعفی که از یاران امامان ششم و هفتم شیعه هم بودند، نخستین افرادی بودند که با قواعد فلسفه یونانی مخالفت کردند، بعد از این دو، فضل بن شاذان نیشابوری در اوایل قرن سوم، رساله‌ای در رد فلسفه و فلاسفه نوشت.
میراث این سه متکلم شیعی در قرون بعد تداوم یافت و توسط افرادی چون حسن بن موسی نوبختی، قطب‌الدین راوندی، محمدباقر مجلسی، ملااحمد نراقی و ... تداوم یافت و به مکتب خراسان در زمان کنونی رسید.
این جریان را می‌توان به‌نوعی اشعری شیعی نامید که در تاریخ به اخباریون شیعی مشهور بودند. این جماعت معتقدند که قرآن و معارف اهل‌بیت کافی هستند و ما نیازی به تصوف و فلسفه نداریم.
همان‌طوری‌که اشعری‌های اهل سنت، قرآن و سنت رسول خدا و سنت صحابه و تابعین را کافی می‌دانند.
در اوایل قرن سوم هجری، امام احمدبن‌حنبل، نخستین فقیه و امام اهل سنت بود که ستیز با فلسفه را شروع کرد و این سنت توسط افرادی چون بربهاری، غزالی، ابن‌تیمیه، سبط ابن‌جوزی و ... تداوم یافت.
در دنیای اهل سنت ابتدا این جریان فلسفه‌ستیز را جریان اشعری نامیدند و بعدها جریان سلفیه نامیده شدند، آن‌ها هم معتفد بوده و هستند که فلسفه و عرفان، باعث انحراف در راه و روش سلف صالح امت محمد بعنی صحابه، تابعین و تبع تابعین شده است.
©️ فیس‌بوک محمد محبی
